KỶ NIỆM 60 NĂM THÀNH LẬP HỘI VĂN NGHỆ VIỆT NAM (25/7/1948 - 25/7/2008)

 
PHÚ THỌ -
Cái nôi văn nghệ thời kháng chiến chống Pháp -
nơi khai sinh Báo văn nghệ

        
                                                                                         
                                                             ĐỖ NGỌC DŨNG
                                                             
 

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mảnh đất Phú Thọ được coi là vùng tự do. Trên địa bàn tỉnh chỉ có một số địa phương thuộc huyện Hạc Trì thời ấy là bị giặc chiếm đóng lâu dài còn những nơi khác đều được giải phóng sau một thời gian ngắn. Là cửa ngõ của hai vùng Tây Bắc Việt Bắc với đồi núi cây rừng rậm rạp.
                

                          
                                            Nhà thơ Tố Hữu và phu nhân cùng các nhà thơ Xuân Sanh
                          Hữu Thỉnh trong chuyến trở về nguồn tới thăm Hội VHNT Phú Thọ năm 1998.



       Khi kháng chiến nổ ra hai huyện Hạ Hòa và Thanh Ba của Phú Thọ có nhiều cơ quan Trung ương Liên khu X quân đội trường học đóng trụ sở; nhiều người dân Hà Nội cũng tản cư về đây lập những phố nhỏ ở Hanh Cù Vũ Ẻn Ấm Thượng hình thành cuộc sống đô thị kháng chiến với nhiều cửa hàng cửa hiệu đông vui tấp nập.

       Chính những điều kiện này mà Phú Thọ còn được là cái nôi của văn nghệ cả nước trong những năm đầu của cuộc kháng chiến:

I - NHỮNG ĐỊA DANH LỊCH SỬ

*Đoàn Văn hóa kháng chiến (làng Xuân Áng)

Cuộc kháng chiến chống Pháp diễn ra ác liệt tại Hà Nội với khẩu hiệu "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" để giữ từng con đường từng góc phố. Tuy vậy lực lượng ta lúc này chưa mạnh Trung ương quyết định chuyển các cơ quan Trung ương lên Việt Bắc lập chiến khu cách mạng thực hiện kháng chiến trường kỳ. Trước tình hình đó Đảng chủ trương tập hợp lực lượng văn nghệ sỹ yêu nước đi theo phục vụ cho kháng chiến. Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng được phân công làm nhiệm kỳ này. Ông đã liên hệ với Tổng bộ Việt Minh ở Phú Thọ tìm địa điểm để đóng trụ sở rồi cử nhà văn Nguyễn Văn Mãi về Hà Nội tập hợp lực lượng vận động văn nghệ sỹ đưa cả gia đình đi tham gia kháng chiến lúc này có Thế Lữ Song Kim Phan Khôi Tô Ngọc Vân Tô Hoài Tạ Mỹ Duật Bùi Huy Phồn và các gia đình Nguyễn Đình Thi Nguyễn Xuân Khoát Đỗ Nhuận...

Điểm đến đầu tiên của đoàn ở Bá Thá (Hà Tây) lúc này Pháp chiếm Hà Nội và đang mở rộng ra xung quanh. Đoàn khẩn trương gồng gánh đi bộ lên Sơn Tây và đi dọc sông Hồng lên Phú Thọ rồi tiếp tục đi tàu hỏa lên Vĩnh Chân. Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng Thành Thế Vỹ các họa sỹ Phan Kế An Mai Văn Hiến đón đoàn ở sân ga nghỉ lại vài ngày cho lại sức rồi đoàn tiếp tục đi về nơi đóng trụ sở ở làng Xuân áng (Hạ Hòa). Miền đất mang đậm màu sắc Trung du dân làng quần tụ đông vui trù phú lại cách sông Thao vài cây số. Nhiều gian nhà gỗ rộng  được dành làm chỗ ở và làm việc cho các văn nghệ sỹ tên tuổi như : Thế Lữ Song Kim Tạ Mỹ Duật Nguyễn Xuân Khoát Đỗ Nhuận Phan Khôi Bùi Huy Phồn Tô Hoài Thanh Tịnh Ngô Huy Quỳnh Nguyễn Khang .. do họa sỹ Tô Ngọc Vân làm trưởng đoàn. Sau này ông còn đưa cả một lớp sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương do ông dạy về đây để tiếp tục học.

Nơi đây năm 1998 Nhà văn Nguyễn Đình Thi nhà thơ Nguyễn Xuân Sách cùng với lãnh đạo tỉnh Phú Thọ đã đặt bia kỷ niệm.

*Hội Văn nghệ Việt Nam (trụ sở Gia Điền 1947 - 1948).

 Mùa thu năm 1947 Tổng Bí thư Trường Chinh trực tiếp giao nhiệm vụ cho đồng chí Tố Hữu lên Việt Bắc cùng với Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Đình Thi phụ trách công tác văn nghệ. Thời điểm này quân Pháp mở chiến dịch lớn tiến đánh các căn cứ kháng chiến nhằm vây bắt và cô lập các cơ quan đầu não của Đảng và Chính phủ ở Việt Bắc.

Với lợi thế của một vùng đồi núi cây cối rậm rạp tại đây còn có nhiều văn nghệ sỹ trong và ngoài quân đội đến làm việc lãnh đạo phong trào và hoạt động sáng tác. Gia Điền (Hạ Hòa) được chọn đóng trụ sở của Hội Văn nghệ Việt Nam  và trụ sở của Tạp chí Văn nghệ cơ quan của Hội Văn nghệ Việt Nam do nhà thơ Tố Hữu làm thư ký tòa soạn. Cùng với Thế Lữ Văn Cao Nguyên Hồng và các cộng sự: Tô Ngọc Vân Ngô Tất Tố Nguyễn Đình Thi Nam Cao Kim Lân Huy Cận Hoài Thanh Trần Văn Cẩn Nguyễn Hữu Đang Trần Huyền Trân Như Phong Chế Lan Viên Tô Hoài Xuân Diệu Thép Mới Lưu Hữu Phước Nguyễn Huy Tưởng Xuân Thủy Nguyễn Xuân Khoát... Số Tạp chí văn nghệ đầu tiên ra đời tháng 3/1948. ở đây còn đóng trụ sở đầu tiên của Nhà xuất bản Văn nghệ do nhà văn Nguyễn Đình Thi làm giám đốc. Trong hoàn cảnh kháng chiến thiếu thốn nhưng với nhiệt huyết của các văn nghệ sỹ nhiều đầu sách được ra đời. Trong đó có những cuốn "Những người ở lại" của Nguyễn Huy Tưởng "Vượt lên bão táp" của Nam Cao "Phố mới" của Kim Lân "Dãy người" thơ của Nguyên Hồng "Vỡ tỉnh" của Tô Hoài "Nhận đường" tùy bút của Nguyễn Đình Thi "Núi yên ngựa" của Ngô Tất Tố "Văn Lỗ Tấn" của Phan Khôi dịch... nơi đây Hội Văn nghệ Việt Nam   cũng làm những công cuộc cần thiết để chuẩn bị cho Đại hội lần thứ nhất thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam.

Tại đây năm 1998 Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam   cùng lãnh đạo tỉnh Phú Thọ đã đặt bia kỷ niệm.

* Đại hội Văn hóa toàn quốc (từ 16 - 20/7/1948 tại Đào Giã - Thanh Ba)

Hội Văn hóa cứu quốc thành lập năm 1943 là tiền thân của Hội Văn hóa Việt Nam  đã họp Đại hội tại Hà Nội  vào tháng 10/1946 có trên 80 đại biểu các vùng miền đến dự Đại hội họp trong 3 ngày thảo luận vấn đề sáng tác và bầu BCH gồm 14 người do nhà văn Đặng Thai Mai làm Chủ tịch nhà phê bình Hoài Thanh làm Tổng thư ký cùng các Phó tổng thư ký: Nhà thơ Tố Hữu nhạc sỹ Văn Cao họa sỹ Nguyễn Đỗ Cung nhà thơ Xuân Diệu họa sỹ NguyễnVăn Tỵ nhà thơ Chế Lan Viên nhà văn Nguyễn Đình Thi...

Ngày 24/11/1946 Đại hội Văn hóa cứu quốc khai mạc tại nhà hát lớn có trên 200 đại biểu từ khắp đất nước về dự. Lúc này chiến sự diễn ra ở nhiều nơi; Pháp đánh Hải Phòng nên Đại hội chỉ họp trong 1 ngày Hồ Chủ tịch đến dự và nói chuyện với Đại hội buổi chiều bầu ủy ban Văn hóa Toàn quốc.

Đại hội Văn hóa Toàn quốc họp các ngày 16 17 18 19 20/7/1948 tại Đào Giã - Thanh Ba (Phú Thọ). Đây là Đại hội có tầm cỡ và quy mô lớn bàn về văn hóa (theo nghĩa rộng) thống nhất thành lập Hội Văn hóa Việt Nam  thay cho Hội Văn hóa cứu quốc không còn phù hợp với tình hình mới của cách mạng.

Đồng chí Trường Chinh đến dự và có bài phát biểu quan trọng với tiêu đề "Chủ nghĩa Mác và vấn đề Văn hóa Việt Nam". Đại hội đã bầu Hồ Chủ tịch là Hội trưởng danh dự và một BCH gồm: Ban Thường vụ Hội trưởng là Đặng Thai Mai Tổng thư ký là Hoài Thanh các ủy viên Nguy Nguy Kon Tum Tô Ngọc Vân Trần Huy Liệu Đoàn Phú Tứ Trần Văn Giáp và các ủy viên BCH gồm Trần Đại Nghĩa Phạm Đình ái Đặng Phúc Thông Tôn Thất Tùng (ngành Khoa học tự nhiên); Nguyễn Khánh Hoài Trần Công Tường (ngành Khoa học xã hội); Nguyễn Công Mỹ Phạm Thiều Bà Thục Viên (ngành giáo dục); Hoàng Xuân Nhị Đỗ Đức Dục (ngành nghệ thuật); Thế Lữ Nguyễn Xuân Khoát Văn Cao Nguyễn Cao Luyện (ngành văn học).

*Đại hội Văn nghệ toàn quốc (Yên Kỳ - Hạ Hòa).

Chuẩn bị cho Đại hội Văn nghệ toàn quốc ngày 03/10/1947 một số văn nghệ sỹ đã họp tại Đại Từ (Thái Nguyên) bàn việc thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam và bầu BCH lâm thời gồm các ông Hoài Thanh - Tổng thư ký Nguyễn Đình Thi Tố Hữu Tô Ngọc Vân Lưu Hữu Phước.

Ngày 6/4/1948 BCH lâm thời đã mở Hội nghị lần thứ 2 thông qua Điều lệ dự thảo Hội Văn nghệ Việt Nam  chuẩn bị cho việc tổ chức Đại hội và bầu ông Thế Lữ bổ sung vào BCH lâm thời.

Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức vào các ngày 23 24 25/7/1948 tại xã Yên Kỳ (Hạ Hòa - Phú Thọ) có 80 văn nghệ sỹ cả nước về dự Đại hội. Đại biểu dự Đại hội gồm có: Đặng Thai Mai Nguyễn Tuân Nguyễn Văn Tỵ Võ Liên Sơn Đoàn Phú Tứ Phạm Văn Đôn Chu Ngọc Xuân Sanh Hải Triều Lê Đại Thanh Hoàng Công Khanh Tô Vũ Học Phi Sao Mai Trần Lê Văn Ngô Tất Tố Nguyên Hồng Tạ Mỹ Duật Thanh Tịnh Đồ Phồn Thế Lữ Võ Đức Chiên Nguyễn Xuân Khánh Phan Duy Bùi Công Kỳ Đỗ Nhuận Nguyễn Đình Phúc Văn Cao Trần Văn Cẩu Trần ĐìnhTho Phan Kế An Nguyễn Tư Nghiêm Dương Bích Liên Mai Văn Hiến Nguyễn Sáng Lê Phả Bửu Tiến Trần Đăng Ngô Quang Châu Anh Thơ Bắc Sơn Phan Thanh Phương Hoa Nguyễn Đình Thi Tố Hữu Hoài Thanh Như Phong Xuân Thủy Hải Như Xuân Diệu Tô Ngọc Vân Hồng Tranh Phan Khôi Nguyễn Đình Lạp Chu Ngọc Thanh Tịnh Nguyễn Công Hoan Nguyễn Cao Luyện Lưu Hữu Phước Lê Hữu Kiều (Sơn Tùng) Trương Tửu cùng một số văn nghệ sỹ khác.

Đoàn Chủ tịch Đại hội gồm: Hoài Thanh Tố Hữu Tô Ngọc Vân;

Đoàn thư ký gồm: Lê Đại Thanh Trần Lê Văn Xuân Diệu.

Đại hội đã bầu 17 người vào BCH; Ban Thường vụ có Nguyễn Tuân - Tổng thư ký Tố Hữu - Phó tổng thư ký Võ Đức Diên (phụ trách kinh tế) Ngô Quang Chân (phụ trách quản trị ) Xuân Diệu (phụ trách tổ chức kiểm tra). Các ủy viên BCH Trần Văn Cẩn (ngành Mỹ thuật) Thế Lữ (ngành Sân khấu) Nguyễn Xuân Khoát Lưu Hữu Phước (ngành Âm nhạc) Ngô Tất Tố (phụ trách khu I) Lê Hữu Kiều (phụ trách khu III) Trương Bửu Lưu Trọng Lư  (phụ trách khu IV) Tạ Mỹ Duật (phụ trách khu X) Nguyễn Đỗ Cung (phụ trách Nam Trung Bộ) Hoàng Xuân Nhị Huỳnh Văn Gấm (phụ trách Nam Bộ).

Trong Đại hội còn quyết định thành lập:

Đoàn Nhạc sỹ với BCH gồm Nguyễn Xuân Khoát Văn Cao Lưu Hữu Phước Nguyễn Văn Thương Nguyễn Đình Thi.

Đoàn Sân khấu với BCH: Thế Lữ Đoàn Phú Tứ Phạm Văn Khoa (Thường vụ) Võ Đức Diên Nguyễn Huy Tưởng Chu Ngọc Phạm Văn Đôn Trần Hoạt Lê Đại Thanh Bửu Tiến Trần Huyền Trân. Đại hội cũng quy định các khu thành lập chi hội văn nghệ các tỉnh thành lập phân hội văn nghệ.

Năm 1998 Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam  và Tỉnh ủy Phú Thọ đã đặt bia kỷ niệm nơi họp Đại hội.


II - NHỮNG CHUYẾN TRỞ VỀ NGUỒN


Từ những năm 1998 đến nay liên tục có
 nhiều chuyến trở về thăm lại - cái nôi của nền văn nghệ Việt Nam nơi các văn nghệ sỹ hàng đầu đất nước đã có những năm tháng sống và sáng tác trong điều kiện kháng chiến thiếu thốn.  Đó là các chuyến trở về của gia đình Nhà thơ Tố Hữu Nguyễn Đình Thi Cù Huy Cận Xuân Sanh Kim Lân Văn Cao Đỗ Nhuận Tô Hoài Tô Ngọc Vân... Những chuyến trở về nguồn của các thế hệ văn nghệ sỹ sau này của Hội Văn học Nghệ thuật Phú Thọ. Đặc biệt các chuyến về nguồn của Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức do Nhà thơ Hữu Thỉnh Chủ tịch Hội dẫn đầu cùng với các hoạt động tình nghĩa như tặng quà sách báo những xuất học bổng cho quỹ khuyến học cho các xã nơi đặt trụ sở đầu tiên của Hội văn nghệ Việt Nam và Báo văn nghệ.

            Đoàn Báo Văn nghệ và Hội Phú Thọ tại bia di tích Trụ sở
           đầu tiên Hội Văn nghệ Việt Nam và Tạp chí Văn nghệ 1948
                                                     (xã Gia Điền - huyện Hạ Hòa).
                                                                                                                     

      
     Năm 2008 này hướng tới kỷ niệm 60 năm thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam và Báo Văn nghệ (1948 - 2008). Trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng  Mậu Tý vừa qua các văn nghệ sỹ của 14 tỉnh phía Bắc về dự trại sáng tác do Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam tổ chức tại Phú Thọ. Nhà văn Tùng Điển Nhà thơ Mai Liễu phụ trách trại đã dành 1 ngày để đưa anh chị em trại viên thăm lại Xuân áng một trong những địa danh đặt trụ sở đầu tiên của Hội Văn nghệ Việt Nam
     Gần đây nhất trong những ngày tháng 4 lịch sử vừa qua 33 các nhà văn nhà thơ cán bộ phóng viên của Báo Văn nghệ do nhà văn Nguyễn Trí Huân Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Tổng biên tập Báo Văn nghệ dẫn đầu đã hành hương về Đất Tổ cùng đi còn có hai Phó Tổng biên tập: Nhà thơ Trương Vĩnh Tuấn dịch giả Thành Đức Trịnh Bảo thư ký tòa soạn Đăng Bảy các tác giả quen thuộc với bạn đọc của báo như: họa sỹ - nhà thơ - NSND Lê Huy Quang Đỗ Bạch Mai Phạm Minh Thư Phạm Đình Ân Hà Nguyên Huyến Lã Thanh Tùng Nguyễn Chí Hoan Lương Ngọc An Đức Dũng... các anh các chị đã cùng với các văn nghệ sỹ của Hội Phú Thọ  thăm Hạ Hòa nơi ra đời và đặt trụ sở đầu tiên của Hội Văn nghệ Việt Nam - nơi khai sinh Báo Văn nghệ.

Sau khi thắp hương tại Đền Hùng lịch sử đúng như lịch trình đoàn có cuộc gặp gỡ và giao lưu với các văn nghệ sỹ Hội Phú Thọ. Với sự có mặt đón tiếp đoàn của các đồng chí đại diện lãnh đạo Tỉnh ủy UBND tỉnh.  

Đầu giờ chiều chúng tôi cùng về huyện Hạ Hòa 4 chiếc xe nối đuôi nhau vào tận sân trụ sở UBND xã Yên Kỳ. Đón tiếp đoàn có các đồng chí Nguyễn Văn Quế - Phó Chủ tịch UBND huyện Hạ Hoà chị Tuyết Mai - Phó phòng văn hoá huyện và các anh trong Đảng uỷ HĐND UBND xã. Sau những cái bắt tay và giới thiệu thân mật lãnh đạo Báo Văn nghệ tặng quà và học bổng cho quỹ khuyến học của xã Yên Kỳ. Các anh các chị đã trực tiếp đưa chúng tôi đi đến thôn Dộc Phát. Ngự trên đồi chè xanh mướt là tấm bia có ghi "Nơi họp Đại hội Văn nghệ kháng chiến toàn quốc thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam trong các ngày 23 24 và 25 tháng 7 năm 1948". Chính nhà thơ Tố Hữu Hữu Thỉnh Nguyễn Đình Thi Nguyễn Xuân Sanh... đã đến Dộc Phát chỉ đạo dựng bia để đánh dấu nơi diễn ra sự kiện trọng đại này. Nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn đã có nhiều bài nghiên cứu về sự ra đời của nền văn nghệ kháng chiến chống Pháp ở Phú Thọ giai đoạn 1945 - 1954" qua tìm hiểu chúng tôi được biết:

Xã Yên Kỳ cùng với các xã Văn Lang Chuế Lưu Minh Hạc Đại Phạm... là những xã của huyện Hạ Hoà có phong trào khá toàn diện về mọi mặt kinh tế - xã hội. Riêng Đảng bộ Yên Kỳ nhiều năm liền đạt danh hiệu "Trong sạch vững mạnh". Những năm chống Pháp đã có lần giặc mon men vào Dộc Phát bị dân quân du kích và bộ đội địa phương đánh cho thua chạy. Được biết nhà văn Lê Minh (con cụ Nguyễn Công Hoan) cùng chồng là ông Trần Diệp Hàm lên Yên Kỳ viếng mộ cha là Lê Đức Linh. Cụ Linh là bạn dạy học và là người giác ngộ cách mạng cho nhà văn Nguyễn Công Hoan. Trước cách mạng cụ Linh được Tổng Bí thư Trường Chinh cử ra nước ngoài hoạt động. Khởi nghĩa tháng Tám thành công cụ Linh được Trung ương điều về Tân Trào công tác. Khi cụ mất hài cốt được đưa về mai táng ở Yên Kỳ - quê ngoại nhưng là nơi sinh sống của vợ con cụ. Tổng Bí thư Trường Chinh trực tiếp về Yên Kỳ gắn bia mộ cho cụ và chỉ thị cho huyện Phù Ninh đổi tên Phú Hộ thành xã Nhuận Chi là bí danh của cụ Linh vì ở Phú Hộ cụ lập đồn điền làm trụ sở hoạt động bí mật của Đảng...

Vì thời gian eo hẹp nên đoàn Báo Văn nghệ và Hội Phú Thọ không đến được xã Chu Hưng. Nơi đã in đậm dấu ấn đoàn kịch của Thế Lữ.  Chu Hưng cũng là nơi đã tổ chức nhiều cuộc triển lãm tranh của các họa sỹ Việt Bắc. Lớp nhạc do nhạc sỹ Lưu Hữu Phước dạy ở đầm Ao Châu cũng thường xuống Chu Hưng biểu diễn. Những lớp học sinh thời ấy bây giờ đã trở thành các nhạc sỹ nổi tiếng và đã ở độ tuổi "xưa nay hiếm". Đứng trên quả đồi cao ở Chu Hưng ta sẽ được nhìn trọn vùng đất từng là Thủ đô kháng chiến Thủ đô văn nghệ Việt Nam hồi đầu thành lập. Phía trên là ấm Hạ ấm Thượng nơi có đầm Ao Châu 99 ngách in dấu chân Vua Hùng tìm đất đóng đô. Bên kia là Xuân áng năm 1946 có khoảng một nghìn người dân Hà Nội tản cư lên. Đó cũng là trụ sở của Đoàn Văn hoá kháng chiến do họa sỹ Tô Ngọc Vân phụ trách. Các họa sỹ đã vẽ tranh vẽ tem vẽ các mẫu tiền và Bằng khen Huân Huy chương cho Chính phủ Kháng chiến tại  nơi này.

Từ Xuân áng nhạc sỹ Nguyễn Xuân Khoát đã sáng tác bài "Tiếng chuông nhà thờ" nổi tiếng. Cũng từ Xuân áng nhà văn Bùi Huy Phồn đã viết kịch bản để Thế Lữ dàn dựng cho đoàn kịch. Diễn viên chính lại là Thế Lữ vợ ông là NSND Song Kim rồi cùng nhà văn Bùi Huy Phồn Thanh Tịnh và có khi cả Nguyễn Xuân Khoát cũng phải vào vai. Từ đây nhà thơ Thanh Tịnh đã sáng tạo tấu một thể loại mới của sân khấu. Chính ở vùng đầm Ao Châu đêm 19/8/1948 Đoàn kịch Kháng chiến từ Xuân áng sang đã công diễn đêm đầu tiên với hai vở "Tay người đàn bà" - kịch Bùi Huy Phồn và "Cụ Đạo ông sử" - kịch của Thế Lữ. Đoàn kịch được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đổi tên là Đoàn kịch Quyết Thắng. Họ diễn từ Xuân áng sang Hạ Hoà Thanh Ba đến các vùng tự do của Phú Thọ rồi đi diễn ở Tuyên Quang Thái Nguyên đến các tỉnh Tây Bắc - Việt Bắc. Xuân áng Hạ Hoà là đại bản doanh của Đoàn kịch Kháng chiến. Trong chuyến đi về nguồn này dù Đoàn chúng tôi không dừng chân ở Xuân Áng nhưng năm 2006 tôi cũng đã có dịp cùng nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn đến nơi đây tìm hiểu viết bài gặp gỡ các nhân chứng sống là ông Đặng Văn Khai và Bùi Kim Duyệt là những cán bộ địa phương đã từng tham gia học diễn tấu với Thanh Tịnh và Đoàn kịch kháng chiến. Theo lời của ông Duyệt ông Khai thì văn nghệ sỹ đã sống và sáng tác ở đây. Nhà ông Bùi Văn Luận là nơi gia đình hoạ sỹ Tô Ngọc Vân ở và làm việc tận mắt nhìn thấy bàn gỗ và quả lô bằng đá nặng hàng chục ký dùng để in tranh tuyên truyền của họa sỹ Tô Ngọc Vân. Ông Luận được họa sỹ Tô Ngọc Vân nhận vào làm ở xưởng in của Đoàn Văn nghệ kháng chiến. Sau này đoàn chuyển sang Ấm Hạ và lên Thái Nguyên ông cũng lên theo. Có lần giáo sư tiến sỹ Tô Ngọc Thanh cũng đã về thăm lại nơi này để ôn lại những kỷ niệm thời trẻ ông đã cùng gia đình mình ở đây. Người Xuân Áng thật thà chất phác. Trong kháng chiến đồng bào đã toàn tâm toàn ý theo Đảng phục vụ kháng chiến. Giờ đây Xuân Áng được Nhà nước đầu tư toàn diện nhân dân cũng đã phát huy được nội lực phát triển kinh tế xã hội. Đường làng Xuân Áng đã được đổ nhựa bê tông hoá đến nhiều đường thôn. Hệ thống điện đường trường trạm đã phần nào được đầu tư xây dựng cơ bản.

Đoàn cán bộ Báo Văn nghệ cùng văn nghệ sỹ Hội  Phú Thọ chúng tôi tiếp tục đến xã Gia Điền được các anh trong Huyện uỷ UBND huyện và xã đón tiếp tại trụ sở của xã những tấm băng dôn để chào mừng đoàn đã thể hiện tình cảm của chính quyền và nhân dân địa phương dành cho đoàn. Thay mặt BBT Báo Văn nghệ nhà văn Nguyễn Trí Huân tặng sách và quà cho xã quỹ Khuyến học xã.

Gia Điền cái tên nghe thân thương đối với văn nghệ sỹ lắm. Gia Điền đã đổi khác không còn xác xơ nghèo nàn như ngày nào nhà thơ Tố Hữu về nữa. Bây giờ đường làng thôn bản đã cơ bản được đổ bê tông trải cấp phối. Hệ thống điện đường trường trạm được Nhà nước đầu tư mạnh. Nhân dân Gia Điền đang đã thực hiện dự án chè để làm giàu cho nhân dân. Dân quanh vùng thường có câu "Lắm thóc Gia Điền lắm tiền Chu Hưng" vì lắm thóc nên Hội Văn nghệ Việt Nam cùng nhiều cơ quan Trung ương Chính phủ và Liên khu X mới về đóng ở Gia Điền và quanh vùng. Hội Phụ nữ xã Gia Điền ngày ấy mở nhiều hàng quán ven đường để phục vụ không thu tiền từ cốc nước chè xanh đến hoa quả đồng quà tấm bánh cho cán bộ và bộ đội qua làng. Chúng tôi đứng chụp ảnh trước tấm bia lịch sử dựng cạnh bãi bóng của Hội Văn nghệ Việt Nam hồi đầu năm 1947 1948 rồi vào ngôi nhà làm trên nền cũ của nhà bà cụ Gái mà các ông Tố Hữu Nguyễn Đình Thi Nguyễn Huy Tưởng Xuân Diệu Văn Cao... đã ở từ những năm 1947. ở đây đêm đêm nghe  bà cụ Gái khóc vì nhớ con trai đi vệ quốc quân anh em đã yêu cầu nhà thơ Tố Hữu làm bài thơ "Bầm ơi" giả làm thư của con trai gửi về cho bà Gái. Bà Gái tưởng thật luôn nhờ nhà thơ đọc lại "Bức thư" này cho nghe. Và ở chiến trường các chiến sỹ cũng đua nhau chép bài thơ "Bầm ơi" gửi về cho mẹ mình. Từ nhà bà cụ Gái này nhà văn Kim Lân đã viết hoàn thành truyện ngắn "Làng" nổi tiếng. Nguyễn Huy Tưởng viết kịch "Người ở lại". Nguyên Hồng viết "ấp đồi cháy". Văn Cao hoàn thành "Trường ca Sông Lô". Bản nhạc này được nhạc sỹ Lương Ngọc Trác dàn dựng cho đoàn quân nhạc để công diễn đầu tiên ở làng Vĩnh Chân Hạ Hoà trong đại hội tập do tướng Bằng Giang phụ trách. Cũng dịp này Đỗ Nhuận hoàn thành bản "Du kích Sông Thao" được công diễn đầu tiên ở Hạ Hoà.

Đoàn xe dừng lại ở Gốc Gạo - Gia Điền. Tại đây được đặt tấm bia: "Tại thôn Gia Điền trong kháng chiến chống Pháp đã đóng trụ sở đầu tiên của Hội Văn nghệ Việt Nam (1948 - 1949) cùng với cơ quan Thường trực Hội có cơ quan Tạp chí Văn nghệ và Nhà xuất bản Văn nghệ". Trong "Văn nghệ những ngày đầu" - Nhà thơ Tố Hữu có viết: "...Lại tạt qua Việt Trì lên Phú Thọ... còn văn nghệ thì vào thôn Gia Điền. Từ đây thực sự bắt đầu công việc văn nghệ kháng chiến. Đó là một xã nghèo đói chỉ mấy mảnh ruộng bằng tấm chiếu trải giữa những đồi cọ xác xơ. Nhà chúng tôi đến chỉ có một bà cụ già có một con trai đã vào bộ đội. Lỏng chỏng hai cái giường tre đủ cho 4 người nằm và một bộ phản gỗ làm bàn cho "Toà soạn" một Tạp chí sắp ra đời... phải ra Tạp chí Văn nghệ ngay giấy bản còn dính cả rơm nhưng vừa đủ mấy khuân chữ bỏ cặp mang theo. Nhưng ra báo là sướng rồi. Gay nhất là bài vở thế nào cho hay anh bò ra mà viết nhờ có gió chiến thắng hào hứng nổi lên có đủ tiểu luận truyện ngắn thơ nhạc... Một tạp chí đã ra đời mặt mũi khôi ngô tinh thần rất mạnh bắt đầu có khí sắc kháng chiến". Và những số đầu của Tạp chí Văn nghệ đã được biên tập và phát hành ở Gia Điền. Tháng 3/1948 số tạp chí Văn nghệ đầu tiên đã được biên tập xong bản thảo ở Gia Điền. Các số 2 3 4 5 cũng được biên tập ở Gia Điền do nhà thơ Xuân Diệu đi in ở Báo Cứu quốc ở đồi Gò Bông cạnh xóm Gạo xã Gia Điền.

Đoàn chúng tôi ăn tối tại UBND huyện Hạ Hoà và nghỉ đêm tại thị trấn của huyện. Đêm đầu hè yên tĩnh mọi người nghỉ ngơi sau một ngày mệt nhọc đi nhiều gió sông Thao thổi nhẹ vi vu khiến chúng tôi liên tưởng đến những năm tháng sống và sáng tác của lớp văn nghệ sỹ  hàng đầu của đất nước trong thiếu thốn và khó khăn nhưng đầy tự hào của giới văn nghệ sỹ Việt Nam. Sẽ còn vang vọng mãi những "Bà bủ" "Bầm ơi" của Tố Hữu "Trường ca sông Lô" của Văn Cao; "Du kích Sông Thao" của Đỗ Nhuận và biết bao tác phẩm bất hủ khác.

Sáng hôm sau chia tay các anh chị ở Báo văn nghệ để tiếp tục lên Định Hoá - Tân Trào (Tuyên Quang); Đại Từ - Thái Nguyên chúng tôi trở về Hội để bế  mạc một trại sáng tác lòng đầy tự hào về mảnh đất Phú Thọ đã từng là cái nôi của nền văn nghệ kháng chiến nơi đã diễn ra những sự kiện lớn có ý nghĩa lịch sử cho sự phát triển của nền văn hoá văn học nghệ thuật nước nhà.

Người dân Phú Thọ tự hào về những năm tháng chống Pháp không chỉ là người cưu mang che chở giúp đỡ nhường cơm sẻ áo cho nhiều văn nghệ sỹ nổi tiếng mà còn được thừa hưởng những giá trị văn hoá tinh thần nâng cao trình độ hiểu biết phát triển phong trào văn nghệ phục vụ kháng chiến. Ngày nay tiếp thu và phát huy truyền thống  đó được sự quan tâm của Tỉnh uỷ UBND tỉnh các văn nghệ sỹ Phú Thọ đã và đang gia sức phấn đấu xây dựng Hội VHNT tỉnh vững mạnh và có nhiều tác phẩm xuất sắc góp phần vào sự phát triển nền văn học nghệ thuật Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

Chúng tôi thiết nghĩ trong dịp kỷ niệm 60 năm này hơn lúc nào hết UBTQ Liên hiệp VHNT Việt Nam  cần tổ chức cho đại biểu các Hội Trung ương và địa phương một chuyến trở về nguồn thăm lại cái nôi nền văn nghệ Việt Nam  thì rất có ý nghĩa vô cùng.

                                                                                                        Đ.N.D

DND

Cám ơn anh Cầm Sơn! bài này Báo Văn nghệ cũng in rồi có hơi khác một ít.Dúng là Phú Thọ ta tự hào là cội nguồn dân tộc còn tự hào là cái nôi của VHNT việt Nam.Chúc nhà thơ khỏe có nhiều cái mới...

Cầm Sơn

Không chỉ là cội nguồn dân tộc . Phú Thọ còn là cái nôi của Văn nghệ Việt Nam - đáng tự hào lắm chứ . Bài viết này chắc tác giả mất nhiều thời gian sưu tầm lắm . Được đọc để hiểu thêm lịch sử Văn nghệ nước nhà là rất quý . Cám ơn Họa sỹ Đỗ Dũng !